Behandeling op maat

Vooruitgang in de behandeling van MS 

De afgelopen decennia is de behandeling en zorg voor mensen met MS sterk veranderd. Dankzij onderzoek zijn er inmiddels meer dan 15 ziekte-remmende medicijnen voor MS beschikbaar. Deze onderdrukken het afweersysteem en helpen zo ontstekingsactiviteit en schubsSchubEen periode (aanval) waarin nieuwe ontstekingen ontstaan in het centrale zenuwstelsel. Mensen ervaren nieuwe MS-klachten of een verergering van bestaande klachten. Men spreekt van een schub (of relapse) wanneer deze klachten langer dan 24 uur aanhouden. te verminderen. Toch is er nog niet voor alle vormen van MS een passende behandeling. Bij ongeveer de helft van de mensen met MS ontstaat geleidelijke achteruitgang, ook wel progressieProgressieve MSHet (geleidelijk) toenemen van klachten en beperkingen door MS. genoemd. Dat kan gebeuren ondanks het gebruik van MS-medicatie. Daarom blijft onderzoek nodig naar behandelingen die niet alleen ontstekingen verminderen, maar ook progressieProgressieve MSHet (geleidelijk) toenemen van klachten en beperkingen door MS. kunnen afremmen. 

Op dit moment zijn behandelingen vaak afgestemd op de ‘gemiddelde’ persoon met MS. Maar MS verloopt bij iedereen anders. Ook de werking en bijwerkingen van medicijnen verschillen per persoon. Daardoor worden sommige mensen langer of intensiever behandeld dan wellicht nodig is, terwijl anderen juist baat kunnen hebben bij een eerdere, sterkere of meer continue behandeling om ziekteactiviteit snel te remmen. Onderzoekers leren steeds beter welke behandeling, in welke dosering en op welk moment het beste past. Zo komt behandelen op maat steeds dichterbij. 

Persoonlijk behandelplan 

Een persoonlijk behandelplan gaat in op de specifieke MS-klachten die iemand ervaart maar kijkt ook verder. Het houdt rekening met de vorm en activiteit van de ziekte, en met factoren zoals leeftijd, biologische kenmerken, andere aandoeningen, leefstijl en persoonlijke wensen. Zo kan samen worden bepaald welke behandeling op dat moment het beste past. 

“Wat voor de één werkt, is voor de ander te veel. Daarom is het zo belangrijk dat zorgprofessionals verder kijken dan protocollen; naar leefstijl, stress, energie, herstelvermogen.” 

Marieke Wijnans leeft met MS 

Focus in onderzoek

Onderzoekers werken aan behandelingen die beter passen bij de persoon met MS. Daarbij staan drie vragen centraal: 

• Hoe kunnen we behandelingen beter afstemmen op de persoon, zodat ze zo goed mogelijk werken met zo min mogelijk bijwerkingen? 
• Hoe kan een behandeling mee veranderen met iemands leeftijd, gezondheid en levensfase? 
• Hoe kunnen nieuwe behandelingen worden ontwikkeld en getest om behandeling op maatBehandeling op maatEen behandeling die wordt afgestemd op de persoon met MS. Daarbij wordt gekeken welke behandeling (bijvoorbeeld type, hoe vaak en hoeveel) het beste past bij de ziekte, klachten en persoonlijke situatie. mogelijk te maken

Wat we al weten

We weten inmiddels dat MS biologisch en klinisch sterk kan verschillen per persoon. De huidige behandelingen richten zich vooral op het remmen van ontstekingen. Ze werken daardoor niet bij alle vormen van ziekteactiviteit en kunnen progressieProgressieve MSHet (geleidelijk) toenemen van klachten en beperkingen door MS. niet voorkomen of volledig remmen. Ook reageren mensen verschillend op dezelfde medicatie. Dat kan komen doordat het lichaam medicijnen per persoon anders verwerkt, door wisselwerking met andere medicijnen of door genetische verschillen. Ook leeftijd en geslacht kunnen invloed hebben op de werking van een behandeling. 

Daarom zoeken wetenschappers naar manieren om beter te voorspellen hoe MS zich ontwikkelt en hoe iemand op een behandeling reageert. Bijvoorbeeld met biologische aanwijzingen in het lichaam, zogenoemde biomarkersBiomarkersEen biologische voorspeller die iets zegt over de ziekte (aanwezigheid, vorm, activiteit) of het ziekteverloop. Het gaat om stoffen die (meestal) makkelijk meetbaar zijn, bijvoorbeeld in het bloed of hersenvloeistof., en betere ziektemodellen. Die kennis helpt om behandelopties te verbreden en behandelingen gerichter in te zetten. 

Persoonlijke behandelingen

Een persoonlijke behandelingBehandeling op maatEen behandeling die wordt afgestemd op de persoon met MS. Daarbij wordt gekeken welke behandeling (bijvoorbeeld type, hoe vaak en hoeveel) het beste past bij de ziekte, klachten en persoonlijke situatie. begint met de vraag welke therapie op welk moment het beste bij iemand past. Die keuze hangt af van verschillende factoren, zoals het verloop van de ziekte, MRIMRIMagnetic Resonance Imaging: een beeldvormingstechniek om de hersenen en het ruggenmerg in beeld te brengen. De scan laat zien op welke plaatsen er schade of ontstekingen zijn. MRI-scans worden gebruikt om de diagnose MS te stellen en het ziekteverloop te monitoren.-uitslagen, ontstekingsactiviteit, schubsSchubEen periode (aanval) waarin nieuwe ontstekingen ontstaan in het centrale zenuwstelsel. Mensen ervaren nieuwe MS-klachten of een verergering van bestaande klachten. Men spreekt van een schub (of relapse) wanneer deze klachten langer dan 24 uur aanhouden. en andere gezondheidsrisico’s. Ook leefstijl en persoonlijke wensen spelen mee. 

Uit onderzoek blijkt dat een dosering op maat regelmatig kan leiden tot een lagere dosis en minder bijwerkingen, zonder dat de behandeling minder goed werkt. Daarom wordt onderzocht hoe veilig en effectief persoonlijke behandelschema’s op de lange termijn zijn. Ook kijken onderzoekers naar hulpmiddelen, zoals apps die helpen het ziekteverloop te monitoren. Ook daardoor kunnen behandelingen op termijn mogelijk beter worden afgestemd op de persoon. Tegelijkertijd is het belangrijk om realistisch te blijven: er is nog geen betrouwbaar model dat het verloop van MS per persoon kan voorspellen. 

Onderzoekers zoeken naar manieren om bestaande behandelingen beter af te stemmen op de persoon met MS: met zoveel mogelijk effect en zo min mogelijk bijwerkingen. 

Behandelingen per levensfase

Welke behandeling het beste past, kan veranderen gedurende het leven. Bijvoorbeeld bij een kinderwens of zwangerschap, rond de overgang, op hogere leeftijd of wanneer iemand ook andere aandoeningen heeft. Daarom onderzoeken wetenschappers hoe leeftijd, hormonen, leefstijl en andere gezondheidsfactoren invloed hebben op MS, behandelkeuzes en mogelijke risico’s. 

Bij jonge mensen is het afweersysteem vaak actiever en is er meestal meer ontstekingsactiviteit. Dan is vroeg starten met een krachtig afweer-onderdrukkend medicijn een manier om progressieProgressieve MSHet (geleidelijk) toenemen van klachten en beperkingen door MS. en blijvende invaliditeit zo lang mogelijk te voorkomen. Op latere leeftijd neemt ontstekingsactiviteit vaak af, terwijl de kans op infecties en andere bijwerkingen juist groter wordt. Een minder intensieve behandeling kan dan soms beter passen.  

Onderzoekers zoeken daarom uit wanneer het veilig is om medicatie af te bouwen of te stoppen. Daarom richt onderzoek zich ook steeds vaker op passende behandelingen voor 50-plussers met MS, een groep die in medicijnstudies lange tijd ondervertegenwoordigd was. 

Ook een kinderwens, zwangerschap en de periode daarna vragen om  andere keuzes. Hormonen hebben invloed op het afweersysteem en de hersenen. Sommige vrouwen met MS merken bijvoorbeeld dat hun klachten tijdens de zwangerschap tijdelijk afnemen. Daarom vraagt deze levensfase om een zorgvuldige afweging van de voordelen en risico’s van medicatie, voor zowel moeder als kind. 

Onderzoek naar behandeling op maatBehandeling op maatEen behandeling die wordt afgestemd op de persoon met MS. Daarbij wordt gekeken welke behandeling (bijvoorbeeld type, hoe vaak en hoeveel) het beste past bij de ziekte, klachten en persoonlijke situatie. helpt om in elke levensfase opnieuw te bepalen wat het beste aansluit bij leeftijd, leefstijl en gezondheid. 

Ontwikkeling van nieuwe behandelingen 

Om nieuwe en beter passende behandelingen voor MS te ontwikkelen, zijn goede onderzoeksmodellen nodig. Daarmee kunnen onderzoekers beter begrijpen welke processen bij MS een rol spelen en hoe bestaande of nieuwe behandelingen daarop ingrijpen. Klassieke modellen hebben veel kennis opgeleverd, maar laten niet altijd goed zien hoe complex het menselijk lichaam is en hoeveel verschillen er tussen mensen bestaan.  

Daarom worden nieuwe modellen ontwikkeld, zoals hersenen in een kweekschaal, stamcelmodellen en organoïdenOrganoïdenMini-orgaantjes die in het laboratorium worden gekweekt uit stamcellen. Ze bootsen de werking en het gedrag van een echt orgaan na.. Met deze modellen kunnen onderzoekers grote aantallen werkzame stoffen tegelijk testen en hun effect op ontsteking en geleidelijke achteruitgang bepalen. Ook bestaande medicijnen, die oorspronkelijk voor andere neurologische aandoeningen zijn ontwikkeld, kunnen zo opnieuw worden onderzocht op hun mogelijke waarde voor MS. 

Daarnaast wordt gezocht naar medicijnen die de bloed-hersenbarrièreBloed-hersenbarrièreEen natuurlijke grens tussen het bloed en centrale zenuwstelsel om de hersenen en ruggenmerg te beschermen tegen schadelijke stoffen en ziekteverwekkers uit het bloed. Bij MS kunnen schadelijke afweercellen uit het bloed de hersenen binnendringen. kunnen passeren. Deze natuurlijke barrière beschermt de hersenen tegen schadelijke stoffen, maar kan er ook voor zorgen dat medicijnen het brein niet goed bereiken. Bij MS hopen schadelijke afweercellen zich vooral in de hersenen op. Met medicijnen willen onderzoekers deze cellen verminderen of uitschakelen. Daarom onderzoeken zij stoffen die klein genoeg zijn om de bloed-hersenbarrièreBloed-hersenbarrièreEen natuurlijke grens tussen het bloed en centrale zenuwstelsel om de hersenen en ruggenmerg te beschermen tegen schadelijke stoffen en ziekteverwekkers uit het bloed. Bij MS kunnen schadelijke afweercellen uit het bloed de hersenen binnendringen. te passeren en zo gerichter in de hersenen te werken. 

Ook wordt gewerkt aan behandelingen die beter aansluiten bij iemands eigen lichaam. Een voorbeeld daarvan is persoonlijke celtherapie. Daarbij worden cellen van iemand met MS in het laboratorium aangepast en daarna teruggegeven als behandeling. Mogelijk kan dit helpen om gerichter te behandelen en bijwerkingen te verminderen. 

Onderzoekers ontwikkelen nieuwe behandelingen die beter kunnen doordringen tot de plek waar MS de schade veroorzaakt: de hersenen. 

Het belang van verder onderzoek

Verder onderzoek is nodig om behandeling op maatBehandeling op maatEen behandeling die wordt afgestemd op de persoon met MS. Daarbij wordt gekeken welke behandeling (bijvoorbeeld type, hoe vaak en hoeveel) het beste past bij de ziekte, klachten en persoonlijke situatie. echt mogelijk te maken. Door biologische processen, medische gegevens en de ervaringen en wensen van mensen met MS samen te brengen, ontstaat een beter beeld van wat iemand nodig heeft. Dat helpt om behandelingen gerichter te kiezen, beter af te stemmen op verschillende levensfasen en onnodige risico’s te voorkomen. Zo krijgt iedereen de behandeling die effectief is én past bij de persoonlijke situatie, gezondheid en toekomst.