Progressie

Ziektemechanisme achter progressie 

Het grillige en onvoorspelbare ziekteverloop van MS zorgt voor veel onzekerheid bij mensen met MS en hun naasten. Sommige mensen hebben jaren na de diagnose nog weinig klachten, terwijl anderen al snel achteruitgang merken. MS wordt daarom ook wel ‘de ziekte met duizend gezichten’ genoemd. Als klachten en symptomen geleidelijk toenemen, noemen we dat ziekteprogressie. 

Bij de meeste mensen begint MS met aanvallen. Die aanvallen ontstaan door actieve ontstekingen in het centrale zenuwstelselCentrale zenuwstelselDe hersenen en het ruggenmerg.. Periodes met klachten wisselen dan af met periodes waarin klachten deels of helemaal herstellen. Dit heet relapsing-remitting MS. Het lichaam kan de schade door de ontstekingen dan nog grotendeels repareren. Een aanval wordt ook wel schubSchubEen periode (aanval) waarin nieuwe ontstekingen ontstaan in het centrale zenuwstelsel. Mensen ervaren nieuwe MS-klachten of een verergering van bestaande klachten. Men spreekt van een schub (of relapse) wanneer deze klachten langer dan 24 uur aanhouden., exacerbatie of relapseSchubEen periode (aanval) waarin nieuwe ontstekingen ontstaan in het centrale zenuwstelsel. Mensen ervaren nieuwe MS-klachten of een verergering van bestaande klachten. Men spreekt van een schub (of relapse) wanneer deze klachten langer dan 24 uur aanhouden. genoemd. 

Daarnaast kan geleidelijke achteruitgang ontstaan doordat zenuwen blijvend beschadigd raken. Dit proces kan ook plaatsvinden zonder duidelijke ontstekingsactiviteit. Als klachten niet meer herstellen en in de loop van de tijd verder toenemen, spreken we van secundair progressieve MSProgressieve MSHet (geleidelijk) toenemen van klachten en beperkingen door MS.. Bij 5 tot 10% van de mensen heeft MS vanaf de diagnose meteen een progressief verloop. Dit heet primair progressieve MSProgressieve MSHet (geleidelijk) toenemen van klachten en beperkingen door MS.. 

Gevolgen van progressie 

MS heeft voor veel mensen nog altijd grote gevolgen voor het dagelijks leven. Dankzij betere behandelingen is het toekomstperspectief verbeterd. Toch blijven de gevolgen vaak ingrijpend, ook als ze niet direct zichtbaar zijn. Onzichtbare klachten, zoals vermoeidheid en cognitieve klachtenCognitieve klachtenKlachten over het denkvermogen of het verwerken van informatie. Voorbeelden zijn moeite met concentreren, onthouden, plannen of woorden vinden., hebben veel impact. Voor progressieve vormen van MS zijn er bovendien nog nauwelijks behandelingen die goed werken. Daarom is meer kennis nodig over de oorzaken van langzame achteruitgang. 

Focus in onderzoek

Om progressieProgressieve MSHet (geleidelijk) toenemen van klachten en beperkingen door MS. van MS beter te begrijpen en aan te pakken richt onderzoek zich op drie belangrijke vragen: 

• Hoe wordt progressieProgressieve MSHet (geleidelijk) toenemen van klachten en beperkingen door MS. bij MS veroorzaakt? 
• Hoe kunnen we progressieProgressieve MSHet (geleidelijk) toenemen van klachten en beperkingen door MS. meten en voorspellen, nog vóórdat symptomen verergeren? 
• Welke behandelingen kunnen geleidelijke achteruitgang remmen, stoppen of zelfs voorkomen? 

Door meer te begrijpen over de verschillende processen, betrokken cellen en invloedrijke factoren, leggen wetenschappers een stevige basis om betere oplossingen en effectievere behandelingen voor MS te ontwikkelen.

Wat we al weten

Onderzoek laat zien dat MS vele verschijningsvormen kent, waardoor de klassieke indeling tussen relapsing-remitting MS en progressieve MSProgressieve MSHet (geleidelijk) toenemen van klachten en beperkingen door MS. biologisch gezien niet altijd klopt. Er spelen twee processen een duidelijke rol die al vanaf het begin naast elkaar bestaan: lokale ontstekingen en verlies van zenuwcellen (neurodegeneratieNeurodegeneratieHet afsterven van zenuwcellen of van de verbindingen tussen de zenuwcellen. Hierdoor ontstaat zenuwschade. Naast ontsteking is neurodegeneratie het belangrijkste biologische kenmerk van MS. Door zenuwschade kunnen typische MS-klachten, zoals loopproblemen en cognitieproblemen, ontstaan.). Beide processen veroorzaken schade en uitval, maar waar in de hersenen en in welke mate verschilt per persoon. Het lichaam kan schade soms een tijdlang opvangen, daardoor worden klachten pas later merkbaar.  

Wetenschappers zien MS als continuüm, één ziekte met een breed scala aan verschijningsvormen. Onderzoek is nodig om ontstekingen en zenuwschade goed van elkaar te onderscheiden. Juist dat onderscheid is belangrijk: het helpt om het verloop van MS beter te begrijpen, eerder te voorspellen en behandelingen te ontwikkelen die op beide processen aangrijpen. 

Hoe ontstaat progressie bij MS? 

Uitval van lichaamsfuncties bij MS ontstaat door ontstekingen en zenuwschade in de hersenen en het ruggenmerg. Dankzij jarenlang wetenschappelijk onderzoek weten we al veel. Zo spelen verschillende soorten afweercellen een rol bij de afbraak van myelineMyelineDe beschermende laag rond de uitlopers van zenuwcellen in het centrale zenuwstelsel. Myeline isoleert en voorziet de uitlopers van voedingsstoffen. De laag is cruciaal om signalen snel door te geven van zenuwcel naar zenuwcel. Bij MS raakt de myeline beschadigd.. Ook werken de cellen die myelineMyelineDe beschermende laag rond de uitlopers van zenuwcellen in het centrale zenuwstelsel. Myeline isoleert en voorziet de uitlopers van voedingsstoffen. De laag is cruciaal om signalen snel door te geven van zenuwcel naar zenuwcel. Bij MS raakt de myeline beschadigd. moeten aanmaken bij mensen met MS vaak minder goed. Onderzoek richt zich daarom steeds meer op de interactie tussen cellen en op de plek waar deze processen in de hersenen plaatsvinden. Door cellen in een complexere omgeving te bestuderen – bijvoorbeeld met beeldtechnieken, hersenplakjes of geavanceerde onderzoeksmodellen – krijgen onderzoekers beter inzicht in hoe dit samenspel bijdraagt aan achteruitgang. 

Onderzoekers willen beter begrijpen hoe afweercellen en ontstekingsprocessen de progressie van MSProgressieve MSHet (geleidelijk) toenemen van klachten en beperkingen door MS. aanjagen.

Progressie eerder en beter voorspellen 

ProgressieProgressieve MSHet (geleidelijk) toenemen van klachten en beperkingen door MS. bij MS is moeilijk te meten en te voorspellen. Klachten kunnen langzaam ontstaan, zonder nieuwe ontstekingsaanvallen. Dit noemen we smeulende MS of PIRA: progression independent of relapseSchubEen periode (aanval) waarin nieuwe ontstekingen ontstaan in het centrale zenuwstelsel. Mensen ervaren nieuwe MS-klachten of een verergering van bestaande klachten. Men spreekt van een schub (of relapse) wanneer deze klachten langer dan 24 uur aanhouden. activity. Standaard MRIMRIMagnetic Resonance Imaging: een beeldvormingstechniek om de hersenen en het ruggenmerg in beeld te brengen. De scan laat zien op welke plaatsen er schade of ontstekingen zijn. MRI-scans worden gebruikt om de diagnose MS te stellen en het ziekteverloop te monitoren.-scans zijn niet gevoelig genoeg om zulke kleine veranderingen zichtbaar te maken. Daarom onderzoeken wetenschappers of andere methoden zoals geavanceerdere MRIMRIMagnetic Resonance Imaging: een beeldvormingstechniek om de hersenen en het ruggenmerg in beeld te brengen. De scan laat zien op welke plaatsen er schade of ontstekingen zijn. MRI-scans worden gebruikt om de diagnose MS te stellen en het ziekteverloop te monitoren.-scans, oogscans en voorspellende biomarkersBiomarkersEen biologische voorspeller die iets zegt over de ziekte (aanwezigheid, vorm, activiteit) of het ziekteverloop. Het gaat om stoffen die (meestal) makkelijk meetbaar zijn, bijvoorbeeld in het bloed of hersenvloeistof. dat wél in beeld kunnen brengen. Door verschillende metingen te combineren, kunnen zij progressieProgressieve MSHet (geleidelijk) toenemen van klachten en beperkingen door MS. en bijbehorende klachten eerder herkennen, beter volgen en de onderliggende processen duidelijker onderscheiden. 

Onderzoekers werken aan manieren om ‘smeulende MS’ eerder te herkennen en progressieProgressieve MSHet (geleidelijk) toenemen van klachten en beperkingen door MS. nauwkeuriger te volgen. 

Herstel

Het lichaam kan beschadigde myelineMyelineDe beschermende laag rond de uitlopers van zenuwcellen in het centrale zenuwstelsel. Myeline isoleert en voorziet de uitlopers van voedingsstoffen. De laag is cruciaal om signalen snel door te geven van zenuwcel naar zenuwcel. Bij MS raakt de myeline beschadigd. herstellen; dat heet remyelinisatieRemyelinisatieHet herstel van myeline om de uitlopers van zenuwcellen, waar die laag eerder was verdwenen of was aangetast.. Vooral in het begin van MS werkt dit herstel nog goed. Maar als de ziekte voortschrijdt, ontstaat er steeds meer schade en wordt het herstel steeds moeilijker. Daardoor blijft er uiteindelijk blijvende schade aan de myelineMyelineDe beschermende laag rond de uitlopers van zenuwcellen in het centrale zenuwstelsel. Myeline isoleert en voorziet de uitlopers van voedingsstoffen. De laag is cruciaal om signalen snel door te geven van zenuwcel naar zenuwcel. Bij MS raakt de myeline beschadigd. en de zenuwen over. We weten nog niet precies waarom het herstel op een gegeven moment stopt. Wel blijkt uit onderzoek dat het steunweefselSteunweefselEen stevig netwerk om cellen in de juiste structuur bij elkaar te houden. Afhankelijk van het type weefsel verschilt de structuur en samenstelling van het steunweefsel. (dat hersencellen bij elkaar houdt, beschermt en helpt bij herstel) hierbij een belangrijke rol speelt. Ook zijn er processen ontdekt die het herstel kunnen tegenhouden, zoals de vorming van eiwitklontjes (fibronectine).

Onderzoekers werken aan manieren om ‘smeulende MS’ eerder te herkennen en progressieProgressieve MSHet (geleidelijk) toenemen van klachten en beperkingen door MS. nauwkeuriger te volgen. 

Behandelingen die progressie afremmen of stoppen 

Bestaande MS-behandelingen richten zich vooral op het remmen van ontstekingsactiviteit. Het volledig stoppen van zenuwschade of herstellen van verloren zenuwen is nog niet mogelijk. Er zijn hierdoor nog maar weinig medicijnen voor progressieve MS. Juist daarom lopen er veel onderzoeken naar nieuwe behandelmogelijkheden die zowel ontsteking als geleidelijke achteruitgang tegengaan.  

Onderzoekers willen behandelingen vinden die niet alleen ontstekingen remmen, maar ook geleidelijke achteruitgang remmen of stoppen. 

Het belang van verder onderzoek 

Soms nemen klachten toe zonder dat iemand nieuwe ontstekingsaanvallen heeft. Door beter te begrijpen waardoor dit gebeurt, kunnen onderzoekers progressieProgressieve MSHet (geleidelijk) toenemen van klachten en beperkingen door MS. van MS eerder herkennen. Ook kunnen zij gerichter zoeken naar behandelingen die ingrijpen op de geleidelijke achteruitgang. Zo gaat onderzoek niet alleen over het afremmen van de ziekte, maar ook over het behoud en verbeteren van lichamelijke en cognitieve functies.

“De volgende stap is een behandeling die niet alleen ontsteking remt, maar ook progressie afremt of stopt.” 

Prof.dr. Joep Killestein, MS Centrum Amsterdam